Nghề "ăn" mứt Nam Ô

posted Nov 17, 2013, 2:03 AM by Danang Beach
Mứt là thực phẩm của đất trời sinh ra từ đá gành trong điều kiện khắc nghiệt ở biển. Thu hái nó, người Nam Ô gọi là “ăn” mứt, như “ăn” trầm, “ăn” lá làm nón…
 
khach-san-da-nang-nghe-an-mut-Nam-O
Gành đá Hải Vân là một trong những nơi có nhiều mứt

Từ giữa tháng 9 đến giữa tháng 12 âm lịch, khi tiết trời trở lạnh, từng đợt sóng biển cuồng nộ bủa chất nước biển pha ít nước ngọt từ các nguồn sông lên những tảng đá gành bao bọc quanh vũng Sơn Trà – Hải Vân, cộng thêm trời mưa lâm thâm và khí trời tê lạnh là đủ để những tảng đá sát mép nước này lún phún mọc lên một loài rêu màu đen mà từ cổ người Nam Ô gọi là mứt, tên gọi cho ta cảm giác mềm, ngon, hấp dẫn. Các cụ lão nho sính chữ nghĩa thì gọi là huyền tảo (?).
 
Khoảng độ mười ngày đến nửa tháng, rêu ấy dài thêm cả tấc, để lâu nữa có thể dài 3-4 tấc, đen nhánh như tóc. Các mâm cơm thời bây giờ có thể không còn xa lạ gì với món quà của biển này, thế nhưng chỉ khoảng 30-40 năm trước, người ta hãy còn cho đây là loại thực phẩm lạ lẫm, chưa từng nếm qua...
 
Có quá không khi nói người Nam Ô đã biết khai thác và sử dụng món ăn của đất trời này rất sớm, trước cả “các chú” người Tàu trong Nam biết tiếng lặn lội ra tận Nam Ô tìm mua về làm món sang trọng cao cấp trong các nhà hàng ở Chợ Lớn và không dám đặt tên mới mà vẫn cứ gọi nôm na là “tóc tiên” một cách gợi hình, gợi nhớ.
 
Gợi nhớ một truyền thuyết giải thích về sự sớm hiểu biết giá trị tuyệt vời của mứt ở làng Nam Ô
 
Chuyện kể rằng, ngày xưa, xưa lắm, khi dân cư làng chài Nam Ô còn mông muội, chỉ độc một nghề đánh bắt cá tôm. Bữa ăn cơm ít, hải sản nhiều. Những nơi làm nông thời ấy cũng đói trong ngày giáp hạt, thóc có dư đâu mà trao đổi lại qua. Nghề biển đến tiết tháng 10 là sập cửa, thuyền không ra biển thì lấy gì giữ bữa hằng ngày, rau thông, rau bãi luộc chấm mắm suông sao?
 
Có ông Câu, truyền thuyết gọi tên vậy, một bữa bụng đói vác cần ra gành mong tìm con cá. Cá chưa kịp ăn câu mà người đã đói lả, thiếp đi. Trong cơn mơ thấy một bà tiên tóc dài đen nhánh bay trong gió, bụng dạ đang đói muốn thèm ăn, bèn đưa tay quơ quào bứt lấy tóc ấy bỏ vội vào mồm. Tóc có vị mặn, dịu mát, đậm đà hương vị biển. Ăn một hồi cảm thấy cơ thể có nguồn sinh lực tái sinh, đúng lúc con sóng lớn bủa lên gành tạt nước biển lên mình ướt sũng, choàng tỉnh. Vẫn thấy tay mình còn nắm một mớ rêu biển đen mềm. Ông Câu nghĩ rằng tiên hiện ra cứu khổ, vội thu một mớ rêu mà ông gọi là tóc tiên đem về truyền cho khắp làng để cứu đói.
 
Đến mùa, các hòn đá từ gành lộng đến gành khơi đã đen nhánh những mứt. Mứt có hai loại: loại to bản bè ra gọi mứt lá, loại mảnh mai dài ra như tóc gọi mứt tóc. Tóc đã tốt thì cần phải cạo. Cạo là cách thu hái, chỉ dành cho những ai có đầy đủ các tố chất như gan dạ, phản ứng nhanh nhẹn, thủ pháp lanh lẹ, quen sóng gió.
 
Ngày trước, người “ăn” mứt chuyên nghiệp phải trang bị cho mình một cái gùi mang vai (như cái gùi bằng mây của người Thượng), một cái cảu (như cái rổ) đan bằng tre sâu bụng hẹp miệng và 5-6 cái “dũm” để cạo mứt, mòn cái này thay cái khác. “Dũm” là một miếng sắt tây cắt tròn từ thùng phuy đựng xăng dầu, có đường kính sau khi gò chừng 10cm, hình thể như cái vá múc canh. (Hồi chưa có loại sắt tây này, có lẽ ông bà ngày xưa “ăn” mứt bằng cách bứt bằng tay).
 
Ngày nay chỉ mang theo mấy cái bao tời, trong đó có một bao miệng lận vành sắt tròn làm đồ chứa mứt trong lúc cạo, tiện lợi vô cùng khi gặp phải sóng đánh mà mứt thu được vẫn còn nguyên.
 
Như đã nói, mứt chỉ mọc trên các gành đá gần cửa sông mang nước ngọt từ nguồn pha nước biển, trong lộng thì gành đá Nam Ô, xa hơn thì gành Hải Vân và phía bắc gành bán đảo Sơn Trà.
 
Người theo nghề “ăn” mứt có hai cách để đến điểm có nhiều mứt kể trên: “ăn” mứt bộ và “ăn” mứt ghe. Biển động, ghe không xuất bến được thì đi “ăn” bộ, một nhóm 5-7 người phải dậy từ 2 giờ sáng cuốc bộ, nhưng chỉ đến được những điểm gần. Đi “ăn” mứt ghe, mỗi ghe hơn chục người, dậy từ 3 giờ sáng. Xuất bến thì sóng êm nhưng có khi đến điểm “ăn” mứt thì gió to, sóng lớn, đòi hỏi người đi “ăn” mứt phải đủ bản lĩnh tay nghề. Nhưng đó là đề tài của một bài viết khác.
 
Kết thúc bài này, xin nêu một vài cảm nhận của người đã dùng qua món mứt Nam Ô. Họ bảo, mứt là sự lựa chọn hàng đầu vì sức bổ dưỡng vô song và còn đồn rằng có thể ngăn ngừa bướu cổ và chữa được các bệnh phụ khoa (?). Thực hư thế nào không quan trọng, hãy một lần thưởng thức mứt Nam Ô, bởi khoảng giữa tháng chạp, đất trời sắp chuyển sang xuân ấm áp, mứt tự biến mất, kết thúc một vòng đời ngắn ngủi của mình, hẹn mùa sau tái ngộ, để lại cho người theo nghề “ăn” mứt xóm Gành một mùa xuân no đủ.

(Nguồn: Website Sở Văn hóa, Thể thao & Du lịch Đà Nẵng)

Comments